Pracownia obróbki skrawaniem • Ruch posuwisto-zwrotny, mechanizm jarzmowy i korbowy, posuw przerywany • MCHIM 2026
Wszystkie trzy obrabiarki pracują ruchem prostoliniowym posuwisto-zwrotnym. Wiór powstaje tylko w skoku roboczym. Skok powrotny (jałowy) jest stratą czasu, dlatego w strugarkach wykonuje się go szybciej: w strugarce poprzecznej dzięki mechanizmowi jarzmowemu (kulisie), a w strugarce wzdłużnej dzięki większej prędkości nawrotnego napędu stołu. W dłutownicy z mechanizmem korbowym skok w dół i w górę trwa prawie tyle samo (k ≈ 1). Posuw jest przerywany: przesunięcie o wartość f [mm/skok podwójny] następuje raz na skok podwójny, pod koniec skoku powrotnego, zanim nóż ponownie wejdzie w materiał. Różnica między maszynami polega na tym, co wykonuje ruch główny: nóż czy przedmiot.
| Cecha | Strugarka poprzeczna | Strugarka wzdłużna | Dłutownica |
|---|---|---|---|
| Ruch główny | Nóż na suwaku, ruch poziomy. | Stół z przedmiotem, ruch poziomy wzdłuż łoża. | Nóż (dłuto) na suwaku pionowym, skok roboczy w dół. |
| Posuw (przerywany) | Stół poprzecznie (mechanizm zapadkowy). Nóż ręcznie w pionie lub ukośnie głowicą. | Suporty na belce poprzecznie lub pionowo. Suporty boczne pionowo. | Stół: wzdłużnie, poprzecznie i kołowo (stół obrotowy). |
| Napęd ruchu głównego | Najczęściej mechanizm jarzmowy (kulisowy) z szybkim powrotem (k ≈ 0,5–0,7), w dużych maszynach hydraulika. | Napęd stołu przekładnią zębatą: koło zębate (lub ślimak) i zębatka pod stołem, z silnikiem nawrotnym, albo napęd hydrauliczny (cylinder z rozdzielaczem nawrotnym). Nawrót sterowany zderzakami, powrót szybszy niż skok roboczy. | Mechanizm korbowy: tarcza korbowa z czopem o nastawnym promieniu i korbowód połączony z suwakiem (w dużych maszynach także napęd hydrauliczny). Skoki w dół i w górę są prawie symetryczne (po ok. 180° obrotu tarczy), więc nie ma szybkiego powrotu jak w jarzmie. |
| Długość skoku | Krótka do średniej, zwykle ok. 200–900 mm. | Duża, kilka metrów i więcej. | Krótka do średniej, zwykle do kilkuset mm. |
| Typowe przedmioty | Małe i średnie: płaszczyzny, rowki, uskoki, rowki teowe, jaskółcze ogony. | Duże i ciężkie: łoża i prowadnice obrabiarek, płyty, korpusy. | Powierzchnie wewnętrzne: rowki wpustowe w otworach, otwory wielokątne, wielowypusty. |
| Odciążenie noża w skoku powrotnym | Imak uchylny (klapka) w głowicy nożowej. | Klapki w suportach, często z podnoszeniem mechanicznym lub elektromagnetycznym. | Nóż ociera o materiał, dlatego wiele dłutownic ma mechanizm odsuwu narzędzia. |
Koło jarzmowe obraca się ze stałą prędkością. Skrajne położenia jarzma (styczne do okręgu kamienia) dzielą obrót na dwa łuki. Skok roboczy trwa przez dłuższy łuk αr, a powrotny przez krótszy αp (cos(αp/2) = r/d). Zwiększenie r wydłuża skok i jeszcze bardziej przyspiesza powrót.
Porównanie z dłutownicą: w osiowym mechanizmie korbowym (tarcza korbowa + korbowód) długość skoku L = 2·r, a skok w dół i w górę odpowiada po 180° obrotu tarczy, więc k ≈ 1 i średnia prędkość v ≈ 2·L·n/1000 [m/min].
Konwencja: n to liczba skoków podwójnych na minutę (podwójny skok = skok roboczy + powrotny), L to długość skoku [mm], a k = vr/vp < 1 to stosunek średniej prędkości skoku roboczego do średniej prędkości skoku powrotnego (dla jarzma k = αp/αr).
vr = L·n·(1 + k) / 1000 [m/min] oraz t = B / (f·n) [min]
Na strugarce wzdłużnej prędkość skrawania (prędkość stołu w skoku roboczym) nastawia się bezpośrednio w m/min, bo napęd silnikiem nawrotnym daje stałą prędkość na prawie całej długości skoku. Prędkość powrotu jest wtedy zwykle 2–4 razy większa. Na dłutownicy z mechanizmem korbowym przyjmuje się k ≈ 1, czyli v ≈ 2·L·n/1000.
Nóż strugarski pracuje z uderzeniem: na początku każdego skoku roboczego ostrze wchodzi w materiał z pełną siłą. Dlatego noże strugarskie mają masywny trzonek i mniejsze kąty natarcia niż noże tokarskie, a do obróbki wykańczającej stosuje się noże odgięte, które pod obciążeniem uginają się „od materiału” i nie wgryzają się w powierzchnię.
| Operacja | Maszyna i narzędzie | Uwagi |
|---|---|---|
| Płaszczyzny poziome | Strugarka poprzeczna lub wzdłużna, nóż zdzierak, potem wykańczak. | Posuw poprzeczny stołu (poprzeczna) lub suportu (wzdłużna) po każdym skoku podwójnym. |
| Płaszczyzny pionowe i uskoki | Nóż boczny, posuw pionowy głowicy. | Klapkę odchyla się od obrabianej ścianki, aby nóż w powrocie odsuwał się od niej. |
| Płaszczyzny ukośne, jaskółczy ogon | Głowica nożowa skręcona o kąt, nóż kątowy. | Posuw ręczny wzdłuż skręconych sań głowicy. |
| Rowki prostokątne i teowe | Nóż przecinak, potem nóż do rowków teowych. | Najpierw rowek prosty na głębokość, potem poszerzenie po obu stronach. |
| Rowki wpustowe w otworach (piasty kół, tulei) | Dłutownica, dłuto w oprawce. Na strugarce poprzecznej z oprawką wytaczakową. | Posuw promieniowy po każdym skoku. Zbieżne rowki: pochylenie suwaka lub przedmiotu. |
| Otwory wielokątne, wielowypusty, zęby wewnętrzne | Dłutownica, stół obrotowy z podziałem. | Po wykonaniu jednego rowka obrót stołu o 360°/z. |
| Długie prowadnice, łoża, płyty | Strugarka wzdłużna, kilka suportów naraz. | Jednoczesna obróbka płaszczyzny górnej i bocznych. |
Koło jarzmowe obraca się ze stałą prędkością. Kamień przesuwa się w szczelinie jarzma, a jarzmo napędza suwak. Obserwuj wolniejszy skok roboczy (nóż skrawa), szybszy powrót (klapka się unosi) i przerywany posuw stołu: stół przesuwa się o f tylko pod koniec skoku powrotnego.
Kliknij właściwy zespół bezpośrednio na rysunku powyżej. Podpisy są ukryte. Rodzaj obrabiarki zmienisz przełącznikiem nad rysunkiem, a sprawdzian zacznie się od nowa.
10 losowych pytań jednokrotnego wyboru (z puli 20): budowa, mechanizm jarzmowy i korbowy, posuw przerywany, obliczenia, narzędzia, operacje, BHP.