↔️ Strugarka poprzeczna, strugarka wzdłużna i dłutownica

Pracownia obróbki skrawaniem • Ruch posuwisto-zwrotny, mechanizm jarzmowy i korbowy, posuw przerywany • MCHIM 2026

Moduł dydaktyczny:
● STRUGARKA POPRZECZNA
Widok z boku – schemat dydaktyczny
PODSTAWA KORPUS NAPĘD MECHANIZM JARZMOWY SUWAK GŁOWICA NOŻOWA IMAK UCHYLNY STÓŁ BELKA MECHANIZM POSUWU ŁOŻE Z PROWADNICAMI STÓŁ przedmiot ZDERZAKI NAWROTU NAPĘD STOŁU (ZĘBATKA) STOJAKI BELKA POPRZECZNA SUPORT PIONOWY SUPORT BOCZNY PODSTAWA KORPUS TARCZA KORBOWA KORBOWÓD NAPĘD Z MECHANIZMEM KORBOWYM SUWAK PIONOWY DŁUTO W OPRAWCE STÓŁ OBROTOWY SANIE POPRZECZNE SANIE WZDŁUŻNE ruch główny – suwak (skok roboczy ◀, powrotny ▶) posuw stołu (przerywany) prostopadle do rysunku posuw pionowy noża ruch główny – stół z przedmiotem posuw suportu ⊥ ruch główny (skok roboczy w dół) posuwy: wzdłużny, poprzeczny, kołowy

Indeks zespołów maszyny

–

–
🏛️

🎯 Przeznaczenie i rola technologiczna

🔧 Budowa i kinematyka

⚠️ Bezpieczeństwo pracy (BHP) i eksploatacja

Standard dydaktyczny: Obróbka skrawaniem na obrabiarkach konwencjonalnych MCHIM. Kliknij zespół na rysunku albo na liście. Rodzaj obrabiarki zmienisz przełącznikiem nad rysunkiem.

Strugarka poprzeczna, strugarka wzdłużna i dłutownica – porównanie

Wszystkie trzy obrabiarki pracują ruchem prostoliniowym posuwisto-zwrotnym. Wiór powstaje tylko w skoku roboczym. Skok powrotny (jałowy) jest stratą czasu, dlatego w strugarkach wykonuje się go szybciej: w strugarce poprzecznej dzięki mechanizmowi jarzmowemu (kulisie), a w strugarce wzdłużnej dzięki większej prędkości nawrotnego napędu stołu. W dłutownicy z mechanizmem korbowym skok w dół i w górę trwa prawie tyle samo (k ≈ 1). Posuw jest przerywany: przesunięcie o wartość f [mm/skok podwójny] następuje raz na skok podwójny, pod koniec skoku powrotnego, zanim nóż ponownie wejdzie w materiał. Różnica między maszynami polega na tym, co wykonuje ruch główny: nóż czy przedmiot.

CechaStrugarka poprzecznaStrugarka wzdłużnaDłutownica
Ruch głównyNóż na suwaku, ruch poziomy.Stół z przedmiotem, ruch poziomy wzdłuż łoża.Nóż (dłuto) na suwaku pionowym, skok roboczy w dół.
Posuw (przerywany)Stół poprzecznie (mechanizm zapadkowy). Nóż ręcznie w pionie lub ukośnie głowicą.Suporty na belce poprzecznie lub pionowo. Suporty boczne pionowo.Stół: wzdłużnie, poprzecznie i kołowo (stół obrotowy).
Napęd ruchu głównegoNajczęściej mechanizm jarzmowy (kulisowy) z szybkim powrotem (k ≈ 0,5–0,7), w dużych maszynach hydraulika.Napęd stołu przekładnią zębatą: koło zębate (lub ślimak) i zębatka pod stołem, z silnikiem nawrotnym, albo napęd hydrauliczny (cylinder z rozdzielaczem nawrotnym). Nawrót sterowany zderzakami, powrót szybszy niż skok roboczy.Mechanizm korbowy: tarcza korbowa z czopem o nastawnym promieniu i korbowód połączony z suwakiem (w dużych maszynach także napęd hydrauliczny). Skoki w dół i w górę są prawie symetryczne (po ok. 180° obrotu tarczy), więc nie ma szybkiego powrotu jak w jarzmie.
Długość skokuKrótka do średniej, zwykle ok. 200–900 mm.Duża, kilka metrów i więcej.Krótka do średniej, zwykle do kilkuset mm.
Typowe przedmiotyMałe i średnie: płaszczyzny, rowki, uskoki, rowki teowe, jaskółcze ogony.Duże i ciężkie: łoża i prowadnice obrabiarek, płyty, korpusy.Powierzchnie wewnętrzne: rowki wpustowe w otworach, otwory wielokątne, wielowypusty.
Odciążenie noża w skoku powrotnymImak uchylny (klapka) w głowicy nożowej.Klapki w suportach, często z podnoszeniem mechanicznym lub elektromagnetycznym.Nóż ociera o materiał, dlatego wiele dłutownic ma mechanizm odsuwu narzędzia.

🔄 Mechanizm jarzmowy (kulisowy) strugarki poprzecznej – współczynnik k

100 mm

Koło jarzmowe obraca się ze stałą prędkością. Skrajne położenia jarzma (styczne do okręgu kamienia) dzielą obrót na dwa łuki. Skok roboczy trwa przez dłuższy łuk αr, a powrotny przez krótszy αp (cos(αp/2) = r/d). Zwiększenie r wydłuża skok i jeszcze bardziej przyspiesza powrót.
Porównanie z dłutownicą: w osiowym mechanizmie korbowym (tarcza korbowa + korbowód) długość skoku L = 2·r, a skok w dół i w górę odpowiada po 180° obrotu tarczy, więc k ≈ 1 i średnia prędkość v ≈ 2·L·n/1000 [m/min].

🧮 Prędkość skrawania i czas obróbki na strugarce poprzecznej

Konwencja: n to liczba skoków podwójnych na minutę (podwójny skok = skok roboczy + powrotny), L to długość skoku [mm], a k = vr/vp < 1 to stosunek średniej prędkości skoku roboczego do średniej prędkości skoku powrotnego (dla jarzma k = αp/αr).

vr = L·n·(1 + k) / 1000 [m/min]   oraz   t = B / (f·n) [min]

Na strugarce wzdłużnej prędkość skrawania (prędkość stołu w skoku roboczym) nastawia się bezpośrednio w m/min, bo napęd silnikiem nawrotnym daje stałą prędkość na prawie całej długości skoku. Prędkość powrotu jest wtedy zwykle 2–4 razy większa. Na dłutownicy z mechanizmem korbowym przyjmuje się k ≈ 1, czyli v ≈ 2·L·n/1000.

📷 Zdjęcia maszyn

Noże strugarskie, dłuta, operacje, mocowanie i bezpieczeństwo

Nóż strugarski pracuje z uderzeniem: na początku każdego skoku roboczego ostrze wchodzi w materiał z pełną siłą. Dlatego noże strugarskie mają masywny trzonek i mniejsze kąty natarcia niż noże tokarskie, a do obróbki wykańczającej stosuje się noże odgięte, które pod obciążeniem uginają się „od materiału” i nie wgryzają się w powierzchnię.

Rodzaje narzędzi

skok roboczy ◀

Nóż prosty zdzierak

Do zgrubnego strugania płaszczyzn poziomych. Trzonek prosty, ostrze zaokrąglone lub ścięte. Prawy albo lewy, zależnie od kierunku posuwu.
ostrze cofnięteza oś trzonka

Nóż odgięty (wykańczak)

Szerokie, proste ostrze do gładkiego strugania. Odgięcie trzonka sprawia, że pod siłą skrawania ostrze odchyla się od materiału, a nie wcina w niego.
ścianka pionowa

Nóż boczny (prawy, lewy)

Do strugania powierzchni pionowych i uskoków, przy posuwie pionowym głowicy nożowej. Klapkę (płytę imaka) odchyla się wtedy od obrabianej ścianki.
rowek, przecinanie

Nóż przecinak (rowkowy)

Wąskie ostrze do rowków prostokątnych i odcinania. Odmiana z ostrzem w kształcie litery T (nóż odgięty w bok) wycina poszerzenie rowka teowego.
zarys odwzorowany

Noże kształtowe

Ostrze ma zarys rowka lub powierzchni, np. do rowków V, jaskółczych ogonów (nóż kątowy) i zaokrągleń.
piasta: rowek w otworze

Dłuta (noże dłutownicze)

Skrawają w dół, ostrzem na czole. Do rowków wpustowych w otworach stosuje się dłuta w oprawce (wymienne płytki o szerokości rowka). Dłuto musi być krótkie i sztywne.

Typowe operacje

OperacjaMaszyna i narzędzieUwagi
Płaszczyzny poziomeStrugarka poprzeczna lub wzdłużna, nóż zdzierak, potem wykańczak.Posuw poprzeczny stołu (poprzeczna) lub suportu (wzdłużna) po każdym skoku podwójnym.
Płaszczyzny pionowe i uskokiNóż boczny, posuw pionowy głowicy.Klapkę odchyla się od obrabianej ścianki, aby nóż w powrocie odsuwał się od niej.
Płaszczyzny ukośne, jaskółczy ogonGłowica nożowa skręcona o kąt, nóż kątowy.Posuw ręczny wzdłuż skręconych sań głowicy.
Rowki prostokątne i teoweNóż przecinak, potem nóż do rowków teowych.Najpierw rowek prosty na głębokość, potem poszerzenie po obu stronach.
Rowki wpustowe w otworach (piasty kół, tulei)Dłutownica, dłuto w oprawce. Na strugarce poprzecznej z oprawką wytaczakową.Posuw promieniowy po każdym skoku. Zbieżne rowki: pochylenie suwaka lub przedmiotu.
Otwory wielokątne, wielowypusty, zęby wewnętrzneDłutownica, stół obrotowy z podziałem.Po wykonaniu jednego rowka obrót stołu o 360°/z.
Długie prowadnice, łoża, płytyStrugarka wzdłużna, kilka suportów naraz.Jednoczesna obróbka płaszczyzny górnej i bocznych.

🔩 Ustawienie strugarki poprzecznej – kolejność

  1. Przy wyłączonej maszynie ustaw długość skoku (promień kamienia na kole jarzmowym): L = długość przedmiotu + dobieg (ok. 10–20 mm) + wybieg (ok. 5–10 mm).
  2. Ustaw położenie skoku: zluzuj zacisk suwaka, przesuń suwak tak, aby nóż przechodził cały przedmiot, i zaciśnij go.
  3. Ustaw stół na wysokość belką (poprzecznicą), a następnie dokręć podporę stołu.
  4. Zamocuj nóż w imaku możliwie krótko. Klapka musi swobodnie się unosić.
  5. Dobierz liczbę skoków podwójnych n i posuw f. Obróć mechanizm ręcznie o pełny skok podwójny i sprawdź, czy nic nie koliduje.
  6. Zablokuj nieużywane ruchy, ustaw głębokość głowicą nożową i dopiero wtedy włącz posuw.

🗜️ Mocowanie przedmiotu

  • Imadło maszynowe (często obrotowe) przykręcone śrubami teowymi do stołu. Siła skrawania ma być skierowana na szczękę stałą.
  • Dociski (łapy), śruby teowe, kliny oporowe do dużych przedmiotów. Na strugarce wzdłużnej przedmiot opiera się dodatkowo o oporę (zderzak) czołową, bo przy nawrocie działa duża siła bezwładności.
  • Podkładki równoległe pod przedmiotem, a przy podziale na dłutownicy ustawienie współosiowe ze stołem obrotowym (czujnik, trzpień).
  • Przedmiot mocuj nisko. Zamocowanie musi przenieść uderzenie noża na początku każdego skoku.

⚠️ Zasady BHP przy strugarkach i dłutownicach

Strefa suwaka i stołu: nie stawaj na drodze suwaka (przed czołem i za tyłem strugarki poprzecznej) ani w strefie wybiegu stołu strugarki wzdłużnej. Strefa ta powinna być wygrodzona.
Odzież i ochrona: obcisła odzież, włosy pod nakryciem, okulary ochronne. Wióry przy struganiu są gorące i ostre.
Narzędzie: nóż mocuj krótko i pewnie. Nie dotykaj noża ani klapki w czasie ruchu i nie podtrzymuj ręką uniesionej klapki.
Pomiary: mierz przedmiot i sprawdzaj powierzchnię tylko po zatrzymaniu maszyny, gdy suwak (stół) jest w położeniu krańcowym.
Wióry: usuwaj szczotką lub haczykiem po zatrzymaniu, nigdy ręką i nie w czasie ruchu.
Regulacje: długość i położenie skoku zmieniaj tylko przy wyłączonym napędzie. Po regulacji dokręć zacisk suwaka oraz kamienia jarzma (strugarka poprzeczna) lub czopu na tarczy korbowej (dłutownica) i sprawdź skok ręcznym obrotem.
Na stole nic luźnego: nie kładź kluczy ani narzędzi na stole. Strugarka wzdłużna może je wyrzucić przy nawrocie.
Zderzaki: na strugarce wzdłużnej sprawdź ustawienie i dokręcenie zderzaków nawrotu przed uruchomieniem. Zły zderzak oznacza wyjechanie stołu z łoża.
Przed uruchomieniem: sprawdź zamocowanie, kierunek posuwu, działanie wyłącznika awaryjnego i osłon przekładni.

Pulpit symulacji: mechanizm jarzmowy strugarki poprzecznej

Koło jarzmowe obraca się ze stałą prędkością. Kamień przesuwa się w szczelinie jarzma, a jarzmo napędza suwak. Obserwuj wolniejszy skok roboczy (nóż skrawa), szybszy powrót (klapka się unosi) i przerywany posuw stołu: stół przesuwa się o f tylko pod koniec skoku powrotnego.

Widok z boku – przekrój korpusu
n: 30 skoków podw./min
r kamienia: 55

Faza ruchu

Widok z góry na stół: nóż struga pasy, a stół przesuwa się poprzecznie o f (skala posuwu powiększona):

Parametry i wykres prędkości suwaka

Prędkość suwaka w funkcji kąta obrotu koła jarzmowego (czerwony: skok roboczy, niebieski: powrót):

Sprawdzian: identyfikacja budowy obrabiarki

Kliknij właściwy zespół bezpośrednio na rysunku powyżej. Podpisy są ukryte. Rodzaj obrabiarki zmienisz przełącznikiem nad rysunkiem, a sprawdzian zacznie się od nowa.

Pytanie: 1 z 10  |  Punkty: 0
Zadanie – wskaż na rysunku zespół:
–

Test wiedzy: strugarki i dłutownice

10 losowych pytań jednokrotnego wyboru (z puli 20): budowa, mechanizm jarzmowy i korbowy, posuw przerywany, obliczenia, narzędzia, operacje, BHP.

Pytanie: 1 z 10  |  Punkty: 0
Strugarka poprzeczna (jarzmo) • Strugarka wzdłużna (zębatka / hydraulika) • Dłutownica (korba) • vr = L·n·(1+k)/1000